Heves, tahakküm eder. Hevâ da müstebiddir, gayr-ı zarûrî hâcâtı havâic-i zarûrî hükmüne geçirmiştir. İzâle etti rahat...
Bedâvette bir adam dört şeye muhtaç iken, medeniyet yüz şeye muhtaç fakir etmiştir. Sa'y-i helâl, masrafa etmemiştir kifâyet.
Onda hile, harama, beşeri sevketmiştir. Ahlâkın esâsını şu noktadan bozmuştur. Cemâate hem nev'e vermiştir servet, haşmet.
Ferdi, şahsı ahlâksız, hem fakir eylemiştir. Bunun şâhidi çoktur: Kurûn-u ûlâdaki mecmû-u vahşet ve cinayet hem gadr ve hem hıyânet...
Şu medeniyet-i habîse tek bir defada kustu. Midesi (∗) [^10] daha bulanır. Âlem-i İslâm’daki istinkâf-ı mânidâr hem de bir cây-i dikkat.
[^10]: (∗) Demek daha dehşetli kusacak. Evet iki Harb-i Umumî ile öyle kustu ki; hava, deniz, kara yüzlerini bulandırdı, kanla lekeledi.
Kabûlde muzdaribdir, soğuk da davranmıştır. Evet Şerîat-ı Garrâ’da olan Nur-u İlâhî, hàssa-i mümtâzıdır istiğnâ, istiklâliyet.
O hàssadır bırakmaz ki o nur-u hidayet, şu medeniyet rûhu olan Roma dehâsı ona tahakküm etsin. Onda olan hidayet,
Bundaki felsefe ile mezcolmaz, hem aşılanmaz, hem de tâbi olamaz. İslâmiyet rûhunda şefkat izzet-i îmân, beslediği şerîat
Kur'ân-ı Mu'ciz-Beyân tutmuş yed-i beyzâda hakàik-ı şerîat. O yemîn-i beyzâda birer Asâ-yı Mûsa’dır. Sehhâr medeniyet,
İstikbâlde edecek ona secde-i hayret...
Şimdi buna dikkat et: Eski Roma, Yunan’ın iki dehâsı vardı; bir asıldan tev'emdi, biri hayâl-âlûddu, biri madde-perestti.
Su içinde yağ gibi imtizaç olamadı. Mürûr-u zaman istedi, medeniyet çabaladı. Hıristiyanlık da çalıştı temzicine muvaffak hiçbiri de olmadı.
Herbiri istiklâlini filcümle hıfzeyledi. Hattâ el'ân âdeta o iki rûh, şimdi de cesedleri değişmiş. Alman-Fransız oldu.
Güyâ bir nev'i tenâsüh başlarından geçmişti. Ey birader-i misâlî! Zaman böyle gösterdi. O ikiz iki dehâ, öküz gibi reddetti,
Temzicin esbâbını; şimdi de barışmadı. Mâdem onlar tev'emdi, kardeş ve arkadaştı, terakkîde yoldaştı; birbiriyle döğüştü,
Hiç de barışmadılar. Nasıl olur, ki aslı, hem mâdeni, matla'ı başka çeşit olmuştu. Kur'ân’da olan nuru, şerîat hidayeti;