Milliyet-i menfiye, unsuriyet, milliyet; şe'ni olur dâima, böyle müdhiş tesâdüm, böyle fecî telâtum, bundan çıkar helâket.

Beşincisi şudur ki: Câzibedâr hizmeti; hevâ, hevesi teşci', teshîl; hevesâtı, arzuları tatmin; bundan çıkar sefâhet.

O hevâ, hem heves, şe'ni budur dâima; insanı memsuh eder, sîreti değiştirir. Manevî meshediyor, değişir insaniyet.

Şu medenîlerden çoğu, eğer içi dışına çevirsen, görürsün: Başta maymunla tilki, yılanla ayı, hınzır; sîreti olur sûret.

Gelir hayâli karşına, postlarıyla tüyleri. İşte şununla görünür meydândaki âsârı. Zemindeki mevâzin, mîzanıdır şerîat...

Şerîattaki rahmet, Semâ-i Kur'ân’dandır. Medeniyet-i Kur'ân esâsları müsbettir. Beş müsbet esâs üzere döner çarh-ı saâdet.

Nokta-i istinâdı, kuvvete bedel haktır. Hakkın dâim şe'nidir adâlet ve tevâzün. Bundan çıkar selâmet, zâil olur şekàvet.

Hedefinde menfaat yerine fazilettir. Faziletin şe'nidir muhabbet ve tecâzüb. Bundan çıkar saâdet, zâil olur adâvet.

Hayattaki düsturu, cidâl-kıtâl yerine, düstur-u teâvündür. O düsturun şe'nidir ittihâd ve tesânüd; hayatlanır cemâat.

Sûret-i hizmetinde, hevâ-heves yerine hüdâ-yı hidayettir. O hüdânın şe'nidir; insana lâyık tarzda terakkî ve refahet.

Rûha lâzım sûrette tenevvür ve tekâmül. Kitlelerin içinde cihetü'l-vahdeti de tardeder unsuriyet, hem de menfî milliyet.

Hem onların yerine râbıta-i dinîdir, nisbet-i vatanîdir, alâka-i sınıfîdir, uhuvvet-i îmânî. Şu râbıtanın şe'nidir, samîmî bir uhuvvet,

Umumî bir selâmet. Haric etse tecâvüz, o da eder tedâfü'. İşte şimdi anladın; sırrı nedir ki küsmüş, almadı medeniyet.

Şimdiye kadar İslâm’lar ihtiyarla girmemiş, şu medeniyet-i hâzıra, onlara yaramamış, hem de onlara vurmuş, müdhiş kayd-ı esâret,

Belki nev'-i beşere tiryâk iken zehir olmuş. Yüzde seksenini atmış meşakkat ve şekàvet. Yüzde onu çıkarmış müzahref bir saâdet!

Diğer onu bırakmış beyne beyne bî-rahat! Zâlim ekallin olmuş gelen ribh-i ticâret. Lâkin saâdet odur: Külle ola saâdet.

Lâakal ekseriyete olsa medâr-ı necât. Nev'-i beşere rahmet nâzil olan şu Kur'ân, ancak kabûl ediyor bir tarz-ı medeniyet:

Umuma, ya eksere verirse bir saâdet. Şimdiki tarz-ı hazır, heves serbest olmuştur, hevâ da hür olmuştur, hayvanî bir hürriyet.