Hâtime

Hâtime

Asırlara göre şerîatlar değişir. Belki bir asırda, kavimlere göre ayrı ayrı şerîatlar, peygamberler gelebilir ve gelmiştir. Hâtemü'l-Enbiyâ’dan sonra, şerîat-ı kübrâsı her asırda, her kavme kâfî geldiğinden, muhtelif şerîatlara ihtiyaç kalmamıştır. Fakat teferruâtta, bir derece ayrı ayrı mezheblere ihtiyaç kalmıştır. Evet, nasıl ki mevsimlerin değişmesiyle elbiseler değişir, mîzâclara göre ilâçlar tebeddül eder; öyle de, asırlara göre şerîatlar değişir, milletlerin isti'dâdına göre ahkâm tahavvül eder. Çünkü; ahkâm-ı şer'iyenin teferruât kısmı, ahvâl-i beşeriyeye bakar; Ona göre gelir, ilâç olur. Enbiyâ-ı sâlife zamanında, tabakàt-ı beşeriye birbirinden çok uzak ve seciyeleri, hem bir derece kaba, hem şiddetli ve efkârca ibtidâi ve bedeviyete yakın olduğundan, o zamandaki şerîatlar, onların hâline muvâfık bir tarzda ayrı ayrı gelmiştir. Hattâ bir kıt'ada, bir asırda ayrı ayrı peygamberler ve şerîatlar bulunurmuş.

Sonra, Âhirzaman Peygamberi’nin gelmesiyle, insanlar güyâ ibtidâî derecesinden i'dâdiye derecesine terakkî ettiğinden, çok inkılâbât ve ihtilâtât ile akvâm-ı beşeriye bir tek ders alacak, bir tek muallimi dinleyecek, bir tek şerîatla amel edecek vaziyete geldiğinden, ayrı ayrı şerîata ihtiyaç kalmamıştır, ayrı ayrı muallime de lüzum görülmemiştir. Fakat, tamamen bir seviyeye gelmediğinden ve bir tarz-ı hayat-ı ictimâiyede gitmediğinden, mezhebler taaddüd etmiştir. Eğer beşerin ekseriyet-i mutlakası, bir mekteb-i àlînin talebesi gibi bir tarz-ı hayat-ı ictimâiyeyi giyse, bir seviyeye girse, o vakit mezhebler tevhid edilebilir. Fakat bu hâl-i âlem, o hâle müsâade etmediği gibi, mezâhib de bir olmaz.

Eğer desen: Hak bir olur; nasıl böyle dört ve oniki mezhebin muhtelif ahkâmları hak olabilir?

Elcevab: Bir su, beş muhtelif mîzâclı hastalara göre nasıl beş hüküm alır.. şöyleki: Birisine hastalığının mîzâcına göre su, ilâçtır; tıbben vâcibdir. Diğer birisine hastalığı için zehir gibi muzırdır; tıbben ona haramdır. Diğer birisine az zarar verir; tıbben ona mekruhtur. Diğer birisine zararsız