Cehennem gibi bir azâb memuru, öfkesinden ve gayzından parçalanmak vaziyetini alması ve ﴾ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ ﴿ söylemesi, söyletmesi, o Zât’ın terhîbi ne derece dehşetli olduğunu gösterir.

Makam-ı medhin binler misâllerinden başında “Elhamdülillâh” olan beş sûrede beyânât-ı Kur'âniye güneş gibi parlak, (Hâşiye) [^4] yıldız gibi zînetli, semâvât ve zemin gibi haşmetli, melekler gibi sevimli, dünyada yavrulara rahmet gibi şefkatli, âhirette Cennet gibi güzeldir.

[^4]:(Hâşiye) Şu tâbiratta o sûrelerdeki bahislere işâret var.

Makam-ı zemm ve zecirde binler misâllerinden meselâ:

﴾ اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخ۪يهِ مَيْتًا ﴿ âyetinde zemmi altı derece zemmeder. Gıybetten altı derece şiddetle zecreder. Şöyle ki: Ma'lûmdur, âyetin başındaki hemze, sormak (âyâ) mânâsındadır. O sormak mânâsı su gibi âyetin bütün kelimelerine girer.

İşte birinci hemze ile der: “Âyâ, suâl ve cevab mahalli olan aklınız yok mu ki; bu derece çirkin bir şeyi anlamıyor?”

İkincisi: ﴾ يُحِبُّ ﴿ lafzı ile der: “Âyâ, sevmek, nefret etmek mahalli olan kalbiniz bozulmuş mu ki, en menfûr bir işi sever?”

Üçüncüsü: ﴾ اَحَدُكُمْ ﴿ kelimesiyle der: “Cemâatten hayatını alan hayat-ı ictimâiye ve medeniyetiniz ne olmuş ki, böyle hayatınızı zehirleyen bir ameli kabûl eder?”

Dördüncüsü: ﴾ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ ﴿ kelâmıyla der: “İnsaniyetiniz ne olmuş ki, böyle canavarcasına arkadaşını dişle parçalamayı yapıyorsunuz?”

Beşincisi: ﴾ اَخ۪يهِ ﴿ kelimesiyle der: “Hiç rikkat-i cinsiyeniz, hiç sıla-i rahminiz yok mu ki, böyle çok cihetlerle kardeşiniz olan bir mazlumun şahs-ı manevîsini insafsızca dişliyorsunuz? Hiç aklınız yok mu ki, kendi a'zânızı kendi dişinizle divâne gibi ısırıyorsunuz?”

Altıncısı: ﴾ مَيْتًا ﴿ kelâmıyla der: “Vicdânınız nerede? Fıtratınız bozulmuş mu ki, en muhterem bir hâlde bir kardeşine karşı etini yemek gibi en müstekreh bir iş yapılıyor?”