Yirminci Mektubun Onuncu Kelimesine Zeyldir

Yirminci Mektûbun

Onuncu Kelimesine Zeyldir

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

﴿ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ﴾

﴿ اَلاَ بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴾

﴿ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ ﴾

Suâl: Sen çok yerlerde demişsin ki: “Vahdette nihâyet derecede kolaylık var; kesrette ve şirkte nihâyet müşkülât oluyor. Vahdette vücûb derecesinde bir sühûlet var; şirkte imtina' derecesinde bir suûbet var” diyorsun. Hâlbuki gösterdiğin müşkülât ve muhâlât, vahdet tarafında da cereyan eder. Meselâ diyorsun: “Eğer zerreler memur olmazlarsa; herbir zerrede, ya bir ilm-i muhît veya bir kudret-i mutlaka veya hadsiz manevî makineler, matbaalar bulunmak lâzım gelir. Bu ise yüz derece muhâldir. Hâlbuki, o zerreler memur-u İlâhî de olsalar, yine öyle bir mazhariyet lâzım gelir.. tâ hadsiz muntazam vazifelerini yapabilsinler.” Bunun hallini isterim.

Elcevab: Çok Sözlerde izâh ve isbât etmişiz ki: Bütün mevcûdât bir tek Sâni'a verilse, bir tek mevcûd gibi kolay ve sühûletli olur. Eğer müteaddid esbâba ve tabiata isnâd edilse; bir tek sinek, semâvât kadar; bir çiçek, bir bahar kadar; bir meyve, bir bahçe kadar müşkülâtlı ve suûbetli olur. Mâdem şu mes'ele başka Sözlerde izâh ve isbât edilmiş; onlara havâle edip, şurada yalnız üç işâret ile, o hakikate karşı nefsin itmi'nânını te'min edecek üç temsîl beyân edeceğiz:

Birinci Temsil

Birinci Temsîl: Meselâ şeffâf parlak bir zerrecik, bizzat kendi başıyla bir kibrit başı kadar bir nur içinde yerleşmez ve ona masdar olamaz. Kendi cirmi kadar ve mâhiyeti mikdarınca bil'asâle cüz'î zerre gibi bir nuru olabilir. Fakat o zerrecik, güneşe intisab edip ona karşı gözünü açıp baksa; o vakit o koca güneşi ziyâsıyla, elvân-ı seb'asıyla, harâretiyle hattâ mesâfesiyle içine alabilir ve bir nev'i tecellî-i a'zamına mazhar olur. Demek o zerre kendi kendine kalsa, bir zerre kadar ancak iş görebilir. Eğer güneşe memur ve mensûb ve mir'ât sayılsa; güneş gibi, güneşin icraatındaki bir kısım cüz'î nümûnelerini gösterebilir.