da ihyâ eder. Şu sırra işâreten ﴾ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ﴿ Kur'ân fermân eder. Ve hâkezâ... kıyâs et.

Bunlar gibi çok kavânîn-i Rubûbiyet vardır ki, zerreden tâ mecmû-u âleme kadar cereyan ediyor. İşte fa'âliyet-i Rubûbiyetin içindeki şu kanunların azametine bak ve genişliğine dikkat et ve içindeki sırr-ı vahdeti gör; herbir kanun bir bürhân-ı vahdet olduğunu bil. Evet, şu çok kesretli ve çok azametli kanunlar, herbiri ilim ve irâdenin cilvesi olmakla beraber; hem vâhid, hem muhît olduğu için Sâni'in vahdâniyetini ve ilim ve irâdesini gayet kat'î bir sûrette isbât ederler. İşte ekser Sözler’de ekser temsîlât, böyle kanunların uçlarını birer cüz'î misâl ile göstermekle; müddeâda, aynı kanunun vücûduna işâret eder. Mâdem temsîl ile kanunun tahakkuku gösteriliyor; bürhân-ı mantıkî gibi yakìnî bir sûrette müddeâyı isbât eder. Demek Sözler’deki ekser temsîller; birer bürhân-ı yakìnî, birer hüccet-i kàtıa hükmündedir.

#### İkinci Mebhas

İKİNCİ MEBHAS: Onuncu Söz’ün Onuncu Hakikatinde denildiği gibi, bir ağacın ne kadar meyveleri ve çiçekleri vardır; herbir meyvenin, herbir çiçeğin o kadar gayeleri, hikmetleri vardır. Ve o hikmetler üç kısımdır.

Bir kısmı Sâni'a bakar; esmâsının nakışlarını gösterir.

Bir kısmı zîşuûrlara bakar ki; onların nazarlarında, kıymetdâr mektûbat ve mânidâr kelimâttır.

Bir kısmı kendi nefsine ve hayatına ve bekàsına bakar ve insana fâideli ise insanın menfaatine göre hikmetleri vardır.

İşte herbir mevcûdun böyle kesretli gayeleri bulunduğunu bir vakit düşünürken, hâtırıma Arabî tarzda ve gelecek “Beş İşâret”in esâsâtına nota hükmünde olarak, küllî gayelere işâret eden şu fıkralar gelmiştir:

وَهٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اِيجَادِهِ سُبْحَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ ❀ اَوَّلاً: مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ ❀ وَثَانِيًا: مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ ❀ وَثَالِثًا: مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ ❀ وَرَابِعًا: مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَاِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ ❀ وَخَامِسًا: لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ ❀