Cennetü'l-Firdevs gibi olan Delâilü'l-İ'câz’ın ikiyüz yirmibirinci kapısından gir, göreceksin; o koca Abdülkahir gayet hiddetli olarak böyle müteassifleri yanına çekmiş, tevbih ve tekdir ediyor...

Yedinci belâ: Muarrefi münekker eden biri de; hareke gibi bir arazı, zâtiye ve eyniyeye hasrettiklerinden, “gayr-ı men hüve leh” olan vasf-ı cârîyi inkâr etmek lâzım geldiğinden, şems-i hakikat, tarz-ı cereyanından çıkarılmıştır. Acaba böyleler, Arablar’ın üslûblarına hiç nazar etmemişlerdir ki; nasıl diyorlar: Dağlar bize rast geldi, sonra bizden ayrıldı. Başka bir dağ başını çıkardı, sonra gitti, bizden müfârakat eyledi. Deniz dahi güneşi yuttu, ilh...

“Miftâh-ı Sekkâkî” de beyân olunduğu gibi; pek çok yerlerde san'at-ı beyâniyeden olan kalb-i hayâli, esrâr-ı beyâniye için istimâl etmektedirler. Bu ise, deverân sırrıyla mağlata-i vehmiye üzerine müesses bir letâfet-i beyâniyedir.

Şimdi, ser-meşk olarak iki misâl-i mühimmeyi beyân edeceğim; tâ ki, o minvâl üzerine işleyesin. Şöyle:

﴿ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ ﴾

﴿ وَ الشَّمْسُ تَجْر۪ي لِمُسْتَقَرٍّ ﴾

Şu iki âyet gayet şâyân-ı dikkattirler. Zîra, zâhire cümûd, belâğatın hakkını cühûd demektir. Zîra, birinci âyette olan istiâre-i bedîa, o derece harâretlidir ki; buz gibi olan cümûdu eritir ve bulut gibi zâhir perdesini berk gibi yırtar. İkinci âyette belâğat o kadar müstakırr ve muhkem ve parlaktır ki; seyri için güneşi durdurur.

Evvelki âyet; ﴾ قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ ﴿ nazîresidir. O da, onun gibi bir istiâre-i bedîayı tazammun eylemiştir. Şöyle ki: Cennet’in evânîleri şişe olmadığı gibi, gümüş dahi değildir. Belki, şişenin gümüşe olan mübâyeneti, bir istiâre-i bedîanın karînesidir. Demek; şişe şeffâfiyetiyle, fidda dahi beyaz ve parlaklık hasebiyle, güyâ Cennet’in kadehlerini tasvir etmek için iki nümûnedirler ki; Sâni'-i Rahmân bu âleme göndermiş; tâ, nefis ve mallarıyla Cennet’e müşteri olanların rağabâtını tehyîc ve iştihâlarını açsın.