#### Hâtime

Hâtime

Bir gayr-ı müslim, yalnız mescide girmekle Müslüman olmasına kâfî olmadığı gibi, tefsirin veya şerîatın kitaplarına, Hikmet veya Coğrafya veya Tarih gibi bir fennin mes'elesi girmesiyle tefsir veya şerîat olamaz. Hem de bir müfessir veya fakîh, mütehassıs olmak şartıyla, hükmü yalnız nefs-i şerîat ve tefsirde hüccettir. Yoksa, tufeylî olarak izinsiz tefsir, şerîat kitaplarına girmiş emirlerde hüccet değildir. Zîra, onlarda tufeylî olabilir. Nâkile itâb yoktur. Evet, bir fende sözü hüccet olanın, sâir fenlerde nâkil veya da'vâ cihetiyle hükmünü hüccet tutmak, taksimü'l-mehâsin ve tefrikü'l-mesâî olan kanun-u İlâhî’sine vech-i rızâ göstermemek demektir.

Hem de mantıkça müsellemdir ki: Hüküm, mevzû ile mahmûlün yalnız vechün-mâ ile tasavvurlarını iktiza eder. Ve onların teşrîhât-ı sâiresi ise, o fenden değildir; başka fennin mesâilinden olmak gerektir.

Hem de mukarrerdir ki: Âmm, hàssa delâlât-i selâsenin hiçbirisi ile delâlet etmez. Meselâ: Tefsir-i Beyzâvî’ de ﴾ بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ ﴿ olan âyetinde “Ermeniye ve Azerbaycan Dağları’nın mâbeyninde” olan te'viline nazar-ı kat'î ile bakmak en büyük mantıksızlıktır. Zîra esâsen nakildir.

Hem de, ta'yini Kur'ân’ın medlûlü değildir. Tefsirden sayılmaz. Zîra o te'vil, âyetin bir kaydının başka fenne istinâden bir teşrîhidir. Binâenaleyh, o müfessir-i celîlin tefsirdeki meleke-i râsihasına böyle zaîf noktaları bahâne tutmak, şübheleri îrâs etmek, insafsızlıktır. İşte asıl hakàik-ı tefsir ve şerîat meydândadır. Yıldızlar gibi parlıyor. O hakàiktaki vuzûh ve kuvvettir, benim gibi bir âcize cesâret veriyor. Ben de da'vâ ederim:

Tefsirin ve şerîatın ne kadar hakàik-ı esâsiyesi varsa, birer birer nazar-ı tedkike getirilse, görülür ki; hakikatten çıkıp, hikmet ile tartılıp, hak olarak hakka munsariftir. Ne kadar şübheli noktalar varsa; umumen cerbezeli zihinlerden çıkıp, sonra da onlara karışmış. Kimin asl-ı hakikatlerine bir şübhesi varsa, işte meydân; kendini izhâr etsin!..