#### Hâtime

Hâtime

İslâm’ın ve Asya’nın istikbâli, uzaktan gayet parlak görünüyor. Çünkü; Asya’nın hâkim-i evvel ve âhiri olan İslâmiyet’in galebesi için dört-beş mukâvemet-sûz kuvvetler ittifak ve ittihâd etmektedirler.

Birinci kuvvet: Maârif ve medeniyet ile mücehhez olan İslâmiyet’in kuvvet-i hakîkiyesidir.

İkincisi: Tekemmül-ü mebâdî ve vesâitle mücehhez olan ihtiyac-ı şedîddir.

Üçüncüsü: Asya’yı gayet sefâlette, başka yerleri nihâyet refahette görmekten neş'et eden tenebbüh-ü tâmm ve teyakkuz-u kâmil ile mücehhez olan gıbta ve rekabet ve kin-i muzmerdir.

Dördüncüsü: Ehl-i tevhidin düsturu olan tevhid-i kelime ve zeminin hâsiyeti olan îtidâl ve ta'dil-i mîzâc ve zamanın ziyâsı olan tenevvür-ü ezhân ve medeniyetin kanunu olan telâhuk-u efkâr ve bedeviyetin lâzımı olan selâmet-i fıtrat ve zarûretin semeresi olan hafiflik ve cür'et-i teşebbüs ile mücehhez olan isti'dâd-ı fıtrîdir.

Beşincisi: Bu zamanda maddeten terakkîye mütevakkıf olan İ'lâ-yı Kelimetullâh; İslâmiyet’in emriyle ve zamanın ilcaâtıyla ve fakr-ı şedîdin icbarı ile ve her arzuyu öldüren ye'sin ölmesiyle hayat bulan ümîd ile mücehhez olan arzu-yu medeniyet ve meyl-i teceddüddür. Ve bu kuvvetlere yardım etmek için ecânib içine ihtilâl veren ve medeniyetleri ihtiyarlandıran mesâvî-i medeniyetin mehâsinine galebesidir. Ve sa'yin sefâhete adem-i kifâyetidir. Bunun iki sebebi vardır:

Birincisi: Din ve fazileti düstur-u medeniyet etmemeklikten neş'et eden müsâade-i sefâhet ve muvâfakat-ı şehvet-i nefstir.

İkincisi: Hubbu'ş-şehevât ve diyânetsizliğin neticesi olan merhametsizlikten neş'et eden maîşetteki müdhiş müsâvâtsızlıktır.

Evet, şu diyânetsizlik Avrupa medeniyetinin iç yüzünü öyle karıştırmış ki; o kadar fırak-ı fesâdiyeyi ve ihtilâliyeyi tevlîd etmiş.