On Birinci Mes'ele

Onbirinci Mes'ele

Beyânın selâmet ve sıhhati ise; hükmü, levâzım ve mebâdîsiyle ve âlât-ı müdafaasıyla isbât etmektir. Şöyle ki:

Bir hükmün levâzımını ihlâl etmemek, rahatlığını bozmamak ve nazara almak ve mebâdîsinden istimdâd-ı hayat etmek için müracaat etmek ve hücum eden evhâmın i'tirâzâtına mukàbele edecek suâl-i mukaddere cevab olan kuyûdâtıyla takallüd etmek gerektir. Demek kelâm, meyvedâr bir ağaçtır; cinayet ve ictinâdan himâyet etmek için, dikenleri ve süngüleri dizilmişler.

Güyâ o kelâm, birçok münazarâtın neticesi ve pekçok muhâkemâtın zübdesi olduğundan, gayet ulvî olarak evhâmın şeyâtîni, istirak-ı sem' edemezler, eğri nazar ile bakamazlar. Güyâ, mütekellim altı cihetini nazara alıp, etrafına bir sûr çekmiştir. Yani, mevzû veyâhut mahmûlü takyid ile veyâhut tavsif ile veyâhut başka cihetle vehmin hücumuna müsâid noktalarda birer müdâfi' müheyyâ ederek, baştan aşağıya kadar mukadder suâllere cevab hükmünde olan kuyûdâtıyla mücehhez etmektir.

Eğer buna misâl istersen, şu kitab bitamâmihî, buna uzunca bir misâldir. Lâsiyyemâ, Makale-i Sâlise en parlak bir misâldir.