seyahat ve yüzüyor. Eğer çendan, müstakarrında lenger-endâzdır; lâkin o bahr-i semâda o “zeheb-i zâib” cereyan ediyor. Fakat o cereyan, arazî ve tebeî ve tefhim için mürâat ve ihtiram olunan nazar-ı hissiyledir. Fakat, hakîki iki cereyanı vardır. Olmaz ise de, olur. Zîra maksad, beyân-ı intizamdır. Esâlîb-i Arab’da olduğu gibi tebeî ise veya zâtî ise; nizâmın nokta-i nazarında birdir.

Sâniyen: Şems müstakarrında, mihveri üzerinde müteharrik olduğundan, o erimiş altın gibi eczâları dahi cereyan ediyor. Bu hareke-i hakîkiye, evvelki hareke-i mecâziyenin dânesidir, belki zenbereğidir.

Sâlisen: Şemsin, müstakarrı denilen taht-ı revânıyla ve sey­yârât denilen asâkir-i seyyâresiyle göçüp, sahrâ-yı âlemde seyr ü seferi, muktezâ-yı hikmet görünüyor. Zîra, kudret-i İlâhiye herşeyi hayy ve müteharrik kılmıştır ve sükûn-u mutlak ile hiçbir şeyi mahkûm etmemiştir. Mevtin biraderi ve ademin ammizâdesi olan atâlet-i mutlak ile rahmeti bırakmamış ki, kaydedilsin. Öyle ise, şems de hürdür. Kanun-u İlâhi’ye itâat etmek şartıyla serbesttir, gezebilir. Fakat, başkasının hürriyetini bozmamak gerektir ve şarttır.

Evet, şems, emr-i İlâhî’ye temessül eden ve herbir hareketini meşîet-i İlâhiye’ye tatbik eden bir çöl paşasıdır. Evet, cereyan hakîki ve zâtî olduğu gibi, arazî ve hissî de olabilir. Nasıl hakîkidir, öyle de mecâzîdir. Bu mecâzın menârı ﴾ تَجْر۪ي ﴿ dir. Üslûbun ukde-i hayatiyesine telvih eden lafız ﴾ لِمُسْتَقَرٍّ ﴿ dır.

Elhâsıl: Maksad-ı İlâhî’si, nizâm ve intizamı göstermektir. Nizâm ise, şems gibi parlıyor. كُلِ الْعَسَلَ وَلاَ تَسَلْ kaidesine binâen, nizâmı intac eden hareket-i şems veyâhut deverân-ı arz, hangisi olursa olsun, asıl maksadı ihlâl etmediği için, sebeb-i aslînin taharrîsine mecbur değiliz. Meselâ: قَالَ nin elifiyle hìffet hâsıldır. Aslı ne olursa olsun, vav’a bedel kaf dahi olsa fark etmez. Yine elif, elif ve hafiftir.