galat-ı hissin sebebiyle, hilâflarını zarûrî bildikleri için, ya tekzîb veya nefislerine muğâlata veya mahsûs olan şeye mükâbere etmekten başka ellerinden bir şey gelmezdi. Teşviş ise, bâhusus onuncu asra kadar, minhâc-ı irşada büyük bir vartadır.

Ezcümle, sathiyet-i arz ve deverân-ı şems onlarca bedîhi­yât-ı hissiyeden sayılırdı.

TENBİH:

Şu gibi mes'eleler, müstakbeldeki nazariyâta kıyâs olunmaz. Zîra, müstakbele ait olan şeylere hiss-i zâhir taalluk etmediği için, iki ciheti de muhtemeldir. İ'tikàd olunabilir. İmkân derecesindedir. İtmi'nân kàbildir. Onun hakk-ı sarîhi, tasrîh etmektir. Lâkin hîna ki; hissin galatı, bizim “mâ nahnü fîh”imizi imkân derecesinden bedâhete, yani, cehl-i mürekkebe çıkardı; onun nazar-ı belâğatta hiç inkâr olunmaz olan hakkı ise, ibham ve ıtlâktır. Tâ, ezhân müşevveş olmasınlar. Fakat, hakikate telvih ve remz ve îmâ etmek gerektir. Efkâr için kapıları açmak, duhûle dâvet etmek lâzımdır. Nasıl ki, Şerîat-ı Garrâ öyle yapmıştır.

Yâhû ey birader! İnsaf mıdır, taharrî-i hakikat böyle midir ki; sen irşad-ı mahz ve ayn-ı belâğat ve hidayetin mağzı olan şeyi, irşada münâfî ve mübâyin tevehhüm edesin ve belâğatça ayn-ı kemâl olan şeyi noksan tahayyül edesin?..

Yâ eyyühe'l-hôto! Acaba senin zihn-i sakîminde belâğat o mudur ki; ezhânı tağlit ve efkârı teşviş ve muhîtin müsâadesizliği ve zamanın adem-i i'dâdından, ezhân müstaîd olmadıkları için, ukùle tahmil edilmeyen şeyleri teklif etmektir? Kellâ... كَــلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِمْ bir düstur-u hikmettir. İstersen mukaddimâta müracaat et. Bâhusus Birinci Mukad­dime’de iyi tefekkür et!

İşte bazı zevâhiri, delil-i aklînin hilâfına göstermek olan Üçüncü Nokta’ya cevab: Birinci Mukaddime’de tedebbür et, sonra bunu da dinle ki: Şâri'in irşad-ı cumhûrdan maksûd-u aslîsi; isbât-ı Sâni'-i Vâhid ve nübüvvet ve haşir ve adâlette münhasırdır. Öyle ise, Kur'ân’daki zikr-i ekvân, istitradî ve istidlâl içindir.