olan isti'dâdâtı inkişaf ettirmek ve kâmine ve nâime olan seciyeleri îkaz ve tenbih ve cevher-i insaniyeti feverâna getirmek ve kıymet-i nâtıkıyeti izhâr etmek, şuâ-ı hakikatin hàssasıdır.

Evet, kasâvet-i mücessemenin misâl-i müşahhası olan “ve'd-i benât” gibi umûrlardan kalblerini taskîl etmesi ve rikkat-i letâfetin lem'ası olan hayvanata merhamet, hattâ karıncaya şefkat gibi umûr ile tezyîn etmesi; öyle bir inkılâb-ı azîmdir –hususan öyle akvâm-ı bedevîde– ki; hiçbir kanun-u tabîiyeye tevfik olmadığından, hàrikulâde olduğu, musaddak-gerde-i erbâb-ı basîrettir. Basîretin varsa, tasdik edeceksin.

Şimdi Nokta’yı dinle: İşte tarih-i âlem şehâdet eder ki, en büyük dâhî odur ki; bir veya iki hissin ve seciyenin ve isti'dâdın inkişafına ve îkazına ve feverâna getirmesine muvaffak olsun. Zîra, öyle bir hiss-i nâim îkaz edilmezse, sa'y, hebâen gider ve muvakkat olur. İşte en büyük dâhî, ancak bir veya iki hissin îkazına muvaffak olabilmiştir.

Ezcümle; hiss-i hürriyet ve hamiyet ve muhabbet... Bu noktaya binâen, Cezîretü'l-Arab sahrâ-i vesîasında olan akvâm-ı bedevîde, kâmine ve nâime ve mestûre olan hissiyat-ı àliye –ki, binlere bâliğdir– birden inkişaf, birden îkaz, birden feverân ve galeyâna getirmek; şems-i hakikatin ziyâ-i şu'le-feşânın hàssasıdır. Bu noktayı aklına sokmayanın, biz Cezîretü'l-Arab’ı gözüne sokacağız. İşte Cezîretü'l-Arab... Onüç asır beşerin terakkiyâtından sonra, en mükemmel feylesoflardan yüz taneyi göndersin, yüz sene kadar çalışsın; acaba, bu zamana nisbeten, o zamana nisbet yaptığının yüzde birini yapabilir mi?..

İŞÂRET:

Kim tevfik isterse, âdetullâh ve hilkat ve fıtrat ile âşinâlık etmek ve dostluk etmek gerektir. Yoksa fıtrat, tevfiksizlikle bir cevab-ı red verecektir. Cereyan-ı umumî ise, muhâlif harekette bulunanları, adem-âbâd hîçâ-hîçe atacaktır. İşte buna binâen temâşâ et. Göreceksin ki, hilkatte cârî olan kavânîn-i amîka-i dakîka –ki, hurdebîn-i akıl ile görülmez– hakàik-ı şerîat, ne derecede mürâat ve muârefet