İŞÂRET:

Şu tabiat ve kuvâ-yı umumiye tesmiye ettikleri emirler, kat'iyyen aklı iknâ edecek ve fikre kendini beğendirecek ve nazar-ı hakikat ona ünsiyet edecek hiçbir mülâyemet ve münâsebet yok iken ve şu kâinâta illet ve masdar olmaya kàbiliyeti mefkûd iken, mahzâ Sâni'den teğâfül ve intizamın ilcâından tevellüd eden yalnız ıztırar ile veleh-resân-ı ukùl olan kudretin âsârını, şu matbaa-misâl olan tabiatın san'atından görmek, tabiatı mistar iken, masdar tahayyül etmek; “Lâzım-ı eamm”ın vücûduyla, “Melzum-u ehass”ın vücûdunu intaca çalışan, akîm bir kıyâsın neticesidir. Evet, şu kıyâs-ı akîm, dalâlet ve hayret vâdilerine çok yolları açmıştır...

TENVİR:

Ef'âl-i ihtiyariyenin nazzâmı olan şerîat ve kanun, şu kadar hark ve muhâlefetle beraber, birçok cühhal-i vahşiye; âdeta şerîatı, bir hâkim-i rûhâni ve nizâmı, bir sultan-ı manevî tevehhüm edip, bir te'siri tahayyül eder.

Evet, bir taburun veya askerin muttarid olan harekâtını ve yeknesak olan etvârlarını ve birbiriyle rabtolunan ahvâllerini müşâhede eden vahşî bir adam, şu efrâd-ı adîdeyi veyâhut hey'et-i askeriyeyi, manevî bir iple merbût zannederse; acaba garîb görünecek midir?

Veyâhut bir bedevî veya bir şâirü't-tab', nâsı bir vaz'-ı hasende ifrâğ eden ve mâbeynlerini te'lif eden nizâmı, bir mevcûd-u manevî ve şerîatı, bir halife-i rûhâni temessül ederse, çok görünecek midir? Öyle ise, kâinâtın ahvâline taalluk eden ve tabiat tesmiye olunan ve tasdik-i enbiyâ veya tekrîm-i evliyâdan başka hark olunmayan ve müstemirre olan şu şerîat-ı fıtriye-i İlâhiye, evhâmda tecessüm etsin, neden taaccüb olunsun?..

VEHİM VE TENBİH:

İnsanın zihni ve lisânı ve sem'i, cüz'î ve teâkubî oldukları gibi, fikri ve himmeti dahi cüz'îdir. Ve teâkub tarîkiyle yalnız bir şeye taalluk eder ve meşgul kalır.

Hem de, insanın kıymet ve mâhiyeti, himmeti nisbetindedir. Himmetin derecesi ise, maksad ve iştigâl ettiği şeyin nisbetindedir.