tezkiyelerinden pek yüksek ve ganîdir. Çünkü O, onları tezkiye etmezse; şehâdetleri mesmû' olamaz. Evet, Süreyyâ’yı serâda değil, semâda aramak gerektir. Kur'ân’ın meânîsini de esdâfında ara. Yoksa karmakarışık olan senin cebinden arama, zîra bulamıyorsun. Bulsan da, sikke-i belâğat olmadığından Kur'ân kabûl etmez.

Zîra mukarrerdir: Asıl mânâ odur ki; elfâz onu sımahta boşalttığı gibi, zihne nüfûz ederek, vicdân dahi teşerrüb etmekle, ezâhir-i efkârı feyizyâb eden şeydir. Yoksa, başka şeyin kesret-i tevağğulünden senin hayâline tedâhül eden bazı ihtimalât veyâhut hikmetin ebâtîlinden ve hikâyâtın esâtîrinden sirkat edip cepte doldurarak sonra âyât ve ehâdîsin telâfîfinde gizletmek, çıkartmak, elde tutmak, çağırmak ki: “Budur mânâ, geliniz, alınız!” dediğin vakit alacağın cevab şudur: Yâhû!.. İşte senin mânân siliktir. Sikkesi takliddir, nakkàd-ı hakikat reddeder. Sultan-ı İ'câz dahi onu darb edeni tardeder. Sen, âyet ve hadîsin nizâmlarına taarruz ettiğinden, âyet şikâyet edip hâkim-i belâğat senin hülyanı senin hayâlinde hapsedecektir. Ve müşteri-i hakikat dahi senin bu metâ'ını almayacaktır. Zîra diyecek: “Âyetin mânâsı dürrdür, bu ise mederdir. Hadîsin mefhûmu mühec, bu hemecdir.”

Tenvir için bir darb-ı mesel:

Kürdlerin emsâl-i edebiyesindendir: Bir adamın ismi Alo imiş. Bal hırsızlıyordu. Ona denildi: “Hırsızlığın tebeyyün edecektir.” O da aldatmak için bir boş petekte yabancı arıları doldurup, balı başka yerden hırsızlar, küvarda saklıyor idi. Biri suâl etse idi, derdi: “Bu, bal mühendisi olan arılarımın san'atıdır.” Sonra da arıları ile konuştuğu vakit, müşterek bir lisân ile:

ڤِظْ ڤِظْ ژِوَه هِنْگِڤِينْ ژِمِنْ derdi. Yani: “Tanîn sizden, bal benden...”

Ey teşehhî ve heves ile te'vil edici efendi!.. Bu teşbih ile tesellî etme. Zîra bu teşbih, temsîldir. Senin mânân bal değil, zehirdir. O elfâz; arılar değil, belki kalb ve vicdâna ervâh-ı hakàikı vahyeden o kitab-ı kâmilin kelimâtı, melâike gibidirler. Hadîs, mâden-i hayat ve mülhim-i hakikattir.