Hülâsa: Kur'ân-ı Mu'cizü'l-Beyân; âyetlerini, cümlelerini öyle bir şekilde nazmetmiş ve vaz'etmiştir ki, her cihetten ihtimal yolları bulunsun ki, muhtelif fehimler ve isti'datlar, zevklerine göre hisselerini alabilsinler. Binâenaleyh, Ulûm-u Arabiyenin kaidelerine muvâfık ve belâğatın prensiplerine uygun ve ilm-i usûle mutâbık olmak şartıyla, o birbirine muhâlif müfessirlerin beyânâtı ve ihtimalleri; zamanlara, tabakalara ve fehimlere göre murad ve câizdir diye hükmedilebilir. Bu nükteden anlaşıldı ki, Kur'ânın i'câz vecihlerinden biri odur ki; nazmı, öyle bir üslûbdadır ki, bütün asırlara, tabakalara intibak edebilir.

► 03 ◄

﴾ اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ ﴿ Bu cümlenin evvelki cümle ile nazmını icâb ettiren münâsebet vecihleri ise:

Bu cümle, mü'minleri medheder, evvelki cümle de Kur'ânı medheder. Şu her iki medih arasında bir insibab (dökülmek) vardır ki, o onu ister, o onu ister. Çünkü ikinci medih, birinci medhin neticesidir ve birinci medhe bir bürhân-ı innîdir ve hidayetin semeresi ve şâhididir. Ve aynı zamanda hidayete bir yardımcı vazifesi görüyor. Çünkü mü'minleri medhetmekte îmâna gelmek için bir teşvik vardır. Teşvik ise, bir nev'i hidayettir.

اَلَّذ۪ينَ ile مُتَّـق۪ينَ arasındaki münâsebete gelince:

Bunların biri tahliye (تَخْلِيَـة) diğeri tahliye (تَحْلِيَـة) dir.

Tahliye (تَخْلِيَـة) tathîr etmek ve temizlemektir.

Tahliye (تَحْلِيَـة) ise, tezyîn etmek ve süslendirmek mânâsınadır. Bunlar birbiriyle arkadaş olup, burada olduğu gibi, dâima birbirini takib ediyorlar. Onun için kalb, takvâ ile seyyiâttan temizlenir temizlenmez hemen onun ardında îmân ile tezyîn edilmiş ve süslendirilmiştir.

Kur'ân-ı Kerîm, takvâyı –tahliye-i seyyiâtı– üç mertebesiyle zikretmiştir.

Birincisi, şirki terk,

İkincisi, maâsîyi terk,

Üçüncüsü, mâsivâullâhı terk etmektir.

Tahliye (تَحْلِيَـة) ise, hasenât ile olur. Hasenât da, ya kalb ile olur veya kalıp ve beden ile olur veyâhut mal ile olur.

A'mâl-i kalbiyenin şemsi, îmândır.

A'mâl-i bedeniyenin fihristesi, namazdır.

A'mâl-i maliyenin kutbu, zekâttır.