► 2 ◄

ل : لِلّٰهِ burada ihtisas içindir. Hamdin Zât-ı Akdes’e hàs ve münhasır olduğunu ifâde eder. Bu ل ın mütealliki olan ihtisas hazf olduktan sonra ona intikal etmiştir ki, ihlâs ve tevhidi ifâde etsin.

İhtar: Müşahhas olan bir şeyin umumî bir mefhûm ile mülâhaza edildiğine binâen; Zât-ı Akdes de müşahhas olduğu hâlde, Vâcibü'l-Vücûd mefhûmuyla tasavvur edilebilir.

► 2 ◄

رَبِّ Yani: Herbir cüz'ü bir âlem mesâbesinde bulunan şu âlemi bütün eczâsıyla terbiye ve yıldızlar hükmünde olan o cüz'lerin zerrâtını kemâl-i intizamla tahrîk eder.

Evet, Cenâb-ı Hak, herşey için bir nokta-i kemâl ta'yin etmiştir ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. Herşey, o nokta-i kemâle doğru hareket etmek üzere, sanki manevî bir emir almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esnâ-yı harekette onlara yardım eden ve mânilerini def'eden, şübhesiz Cenâb-ı Hakk’ın terbiyesidir.

Evet, kâinâta dikkatle bakıldığı zaman, insanların tâife ve kabileleri gibi, kâinâtın zerrâtı, münferiden ve müctemian Hàlıklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. (Yalnız bedbaht insanlar müstesnâ!)

► 2 ◄

اَلْعَالَم۪ينَ Bu kelimenin sonundaki (ى، ن) yalnız i'râb alâmetidir, عِشْرِينَ، ثَلَاثِينَ gibi.

Veya cem' alâmetidir; çünkü, âlemin ihtiva ettiği cüz'lerin herbirisi bir âlemdir. Veyâhut, yalnız manzûme-i şemsiyeye münhasır değildir. Cenâb-ı Hakk’ın, şu gayr-ı mütenâhî fezâda çok âlemleri vardır.

Evet,

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ كَمْ لِلّٰهِ مِنْ فَلَكٍ ❀ تَجْرِى النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

﴾ رَاَيْتُهُـمْ لِى سَاجِـدِينَ ﴿ de olduğu gibi, burada da ukalâya mahsûs cem' sîgasıyla gayr-ı ukalâ cem’lendirilmiştir. Bu ise, kavâide muhâliftir?

Evet, âlemin ihtiva ettiği uzuvların birer âkıl, birer mütekellim sûretinde tasavvur edilmesi, belâğatın en makbûl bir prensibidir. Zîra, kâinâtın “âlem” ile tesmiyesi, kâinâtın Sâni'ine olan delâleti, şehâdeti, işâreti içindir. Binâenaleyh kâinâtın uzuvları da Sâni'a olan delâletleri, şehâdetleri için birer âlem olmaları icâb eder. Öyle ise, Sâni'in, o uzuvları