2. ل “lâm”ın ihtisası.

3. لَهُـمْ ün takdimi.

4. Cennetin, cem'iyle tenkîri.

5. “Cereyan”ın zikri.

6. تَحْت ile beraber مِنْ in zikri.

7. “Nehir” tâbiriyle ta'rifidir.

Bu kayıtların o maksadın tahakkukuna çalıştıklarına bir parça izâhat vereceğiz. Şöyle ki:

Pek büyük bir şey tebşîr edildiği zaman, akıl tereddüd eder, inanamaz; inandırmak için te'kide ihtiyaç olur.

Ve kezâ, neş'e ve sürûr makamları, evhâmdan hàlî olmalıdır. Çünkü ednâ bir vehimle, sürûr zâil olur. Buna binâen, burada o büyük tebşîrat, اَنَّ ile te'kid edilmiştir ki; hem akıl inansın, hem o sürûru izâle edecek hiçbir evhâm kalmasın.

Ve kezâ, bu tebşîratın yalnız bir va'dden ibaret olmayıp, bir hakikat olduğuna işârettir.

İhtisası ifâde eden لَهُـمْ deki ل tebşîr edilen şeyin onlara mahsûs ve onların mülkü ve onların fazlî istihkakları olduğuna delâlet eder ki; lezzetleri tamam, sürûrları müzdâd olsun. Ve illâ, bir pâdişah, bir fakiri misâfir ederse; mâdem o misâfirlik ve o sohbet ebedî değildir, kıymeti yoktur.

لَهُـمْ ün takdimi hasrı ifâde ettiğinden, beyne'n-nâs, Cennetin onlara tahsîs kılındığına ve dolayısıyla ehl-i nârın da perîşan hâllerini onların gözleri önüne götürmeye sebeb olduğuna delâlet eder. Ve bu itibarla Cennetin lezzeti artar ve kıymeti tezâhür eder.

Cennetin cem'i, Cennetlerin taaddüdüne ve amellere göre Cennetin mertebelerine işârettir.

Ve kezâ, Cennetin herbir cüz'ü, Cennet gibi bir Cennet olduğuna ve herbir mü'mine düşen kısım, büyüklüğüne nazaran tam bir Cennet gibi göründüğüne işârettir.

Cennetin tenkîri ise, güzelliğinin kàbil-i ta'rif ve tavsif olmadığına veya sâmi'lerin iştihâ ve istihsânlarının fevkalâdeliğine işârettir.

تَجْر۪ي Bahçelerin en güzeli, içinde suyu bulunanlardır. Bunların da en güzeli, içlerinden suları akanlardır. Bunların da en iyisi, akıntısı devamlı olanlardır. İşte cereyanın sîga-i muzârî kıyafetinde zikredilmesi, o cereyanları tasvir etmekle, devamlı olduğuna işârettir.