işârettir. Çünkü hak ve ücretin verilmesi, beşâretle tâbir edilemez. Buna binâen, yapılan ibâdet, Cennet için olmamalıdır.

Tebşîrin sîga-i emir kıyafetiyle zikri, tebliğin takdirine işârettir. Çünkü Resûl-i Ekrem (A.S.M.), tebliğe memurdur; tebşîre mükellef değildir. Takdir-i kelâm; “Müjdeleyerek tebliğ et.” demektir.

S — ﴾ اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَـمِلُوا ﴿ Bu sıla ve mevsûle tâbiri, ism-i fâil sîgası olan اَلْمُؤْمِنِينَ den daha uzun olduğu hâlde neye işârettir?

C — Sûrenin başında tafsîlen zikredilen ﴾ اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ ﴿ olan sıla ve mevsûle işârettir ki; orada yapılan tafsîl, burada yapılan icmâle beyân olsun.

S — Sûrenin başında اَلَّذ۪ينَ nin sıla denilen dâhil olduğu cümle, muzârî sîgasıyla zikredildiği hâlde, burada mâzi sîgasıyla zikredilmiştir. Esbâbı nedir?

C — Orada makam, îmân ve amele teşvik ve medih makamıdır. Buna münâsib, muzârî sîgasıdır. Burada makam, mükâfât ve ücreti vermek makamıdır. Buna da münâsib, mâzi sîgasıdır. Çünkü ücret, hizmetten sonra verilir.

وَعَـمِلُوا Bu و harf-i atıftır. Atfın tarafeyni arasında münâsebet lâzım olduğu gibi, mugâyeret de lâzımdır. Burada aralarında bulunan mugâyeret, Mezheb-i İ'tizâl’in hilâfına, amelin îmâna dâhil olmadığına ve amelsiz îmânın da kâfî gelmediğine delâlet ettiği gibi; عَمَلْ tâbiri de, tebşîr edilenin ücret gibi olduğuna işârettir.

اَلصَّالِحَاـتِـ Bu kelime, bir şey ile takyid ve tahsîs edilmeyerek, mutlak ve mübhem bırakılmıştır. Mısır Müftüsü Şeyh Muhammed Abduh’un telâkkisine göre: “İyi şeyler mânâsında olan صَالِحَـاتِ kelimesi, beyne'n-nâs meşhûr ve ma'lûm olduğundan, mutlak bırakılmıştır.”

Ben de diyorum ki; sûrenin başına i'timâden burada mübhem bırakılmıştır. Çünkü, sûre başında zikredilen ﴾ يُق۪يمُونَ الصَّلٰوةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُـمْ يُنْفِقُونَ ﴿ âyeti buradaki صَالِحَاتِ yi beyândır.

﴾ اَنَّ لَهُـمْ جَـنَّاتٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِـهَا الْاَنْـهَارُ ﴿ Bu âyetten maksad, mükâfâttan neş'et eden neş'eli lezzet ve sürûrdur. Bu maksadın takviyesine işâret eden kayıdlar:

1. اَنَّ nin te'kidi.