tekavvüs peydâ olduğuna ve zulmetin âni hücumundan tiksinerek ayağa kalkıp kaçanlar gibi, bellerini doğrulttuklarına işârettir.

﴾ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِـمْ وَاَبْصَارِهِـمْ ﴿ Bu cümledeki kelimelerin işâretlerine gelince:

Evvelki cümlelerde gözlerini kör, kulaklarını sağır etmek şânında olan esbâb zikredildikten sonra, bu cümlede müsebbebâtı, meşîet-i İlâhiye ile bağlar.

Sonra, evvelki cümlelere atfeden و harfi, esbâbın perdesi altında tasarruf eden ancak yed-i kudret ve bütün esbâb ve illetler üzerinde murâkabe eden nazar-ı hikmet olduğuna işârettir.

لَوْ Bu kelimenin tazammun ettiği (kıyâs-ı istisnaî) şöyle tasvir edilebilir: Meşîet-i İlâhiyenin olmaması; zehâb-ı sem' ve basarın olmamasına illettir. Zehâb-ı sem' ve basarın olmaması da meşîetinin olmadığını bildirmeye bir delil ve bir illettir.

Ve kezâ meşîet-i İlâhiyeden mâadâ bütün esbâb tekemmül etmiş de olsa, ancak meşîet-i İlâhiyenin taallukuyla göz ve kulaklarının işi bitmiş olacağına işârettir.

شَٓاءَ tâbiri, müsebbebâtı esbâbla bağlayan, meşîet ve irâde-i İlâhiye olduğuna delâlet eder. Öyleyse te'sir kudretindir. Esbâb ise, kudretin, nazar-ı zâhirîde umûr-u hasîse ile mübâşereti görünmemesi için vaz' edilmiş perdelerdir.

اَللّٰهُ Lafza-i Celâlin sarâhatle zikri, halkı fazlaca esbâba ehemmiyet vermekten zecir ve men' etmekle, esbâbın perdesi altında tasarruf eden yed-i Kudreti görmeye fikirleri dâvet eder.

شَٓـاءَ fiilinin bir mef'ûl ile takyid edilmeyerek mutlak bırakılması, meşîet ve irâde-i İlâhiyenin kâinâtın ahvâlinden müteessir olmadığına ve mevcûdâtın sıfât-ı İlâhiyeye te'sirleri bulunmadığına işârettir. Yani, beşerin irâdesi ve sâir sıfatları, mevcûdâtın hüsün ve kubuh, büyüklük ve küçüklük gibi ahvâlinden müteessir olduğu gibi, sıfât-ı İlâhiye müteessir olmaz. Sıfât-ı İlâhiyeye göre hepsi müsâvîdir.

Götürmek mânâsını ifâde eden لَذَهَبَ ’den anlaşılıyor ki, esbâb müsebbebât üzere musallat ve müstevlî değildir. Yani, esbâbın irtifaı zamanında, esbâbla bağlı ve kàim olan müsebbebâtın adem deryâsına düşmesi