S — خَتَـمَ ile غِشَاوَةٌ arasında ne fark vardır ki, ﴾ خَتَـمَ اللّٰهُ ﴿ isnâd edilmiştir. غِشَاوَةٌ isnâdsız bırakılmıştır?

C — خَتَـمَ Allah tarafından onların kesblerine bir cezadır.

غِشَاوَةٌ ise, Allah tarafından olmayıp, onların meksûbudur.

Ve kezâ, mebde' itibariyle rü'yette bir ıztırar vardır; sema'da, tahatturda ihtiyar vardır. Evet, gözün açılmasıyla eşyayı görmemek mümkün değildir. Fakat mesmuâtı dinlemekte veya hâtırâtı tahattur etmekte bu ıztırar yoktur. غِشَاوَةٌ tâbiri, gözün yalnız ön cihete hâkim ve nâzır olduğuna işârettir ki, eğer bir perde ile o cihetten alâkası kesilse, bütün bütün kör kalır.

Tenkîri ifâde eden غِشَاوَةٌ deki tenvin, onların gözleri üstündeki perde, ma'lûm olmayan bir perde olup, ondan sakınmak onlar için mümkün olmadığına işârettir.

Câr ve mecrûrun غِشَاوَةٌ üzerine takdim edilmesi, en evvel nazar-ı dikkati onların gözlerine çevirtmekle, kalblerindeki sırları göstermek içindir. Zîra göz, kalbin âyinesidir.

﴾ وَلَهُـمْ عَـذَابٌ عَظ۪يـمٌ ﴿ Bu cümlenin mâkabliyle cihet-i münâsebeti şudur ki; evvelki cümledeki kelimât ile, şecere-i küfriyenin dünyaya ait acı semerelerine işâret edilmiştir. Bu cümle ile, o mel'ûn şecerenin âhirette vereceği semeresi zakkum-u Cehennemden ibaret olduğuna işâret yapılmıştır.

S — Üslûbun mecrâ-yı tabîisi وَعَلَيْـهِمْ عِقَابٌ شَدِيدٌ cümlesi iken, üslûbun muktezâsı olan şu cümlenin terkiyle ﴾ وَلَهُـمْ عَـذَابٌ عَظ۪يـمٌ ﴿ cümlesi ihtiyar edilmiştir. Hâlbuki bu cümledeki kelimeler, ni'met ve lezzetler hakkında kullanılan kelimelerdir?

C — Şu güzel kelimeleri hâvî olan şu cümlenin onlara karşı zikredilmesi, bir tehekkümdür (istihzâ), bir tevbihtir; yüzlerine gülmektir. Yani onların menfaatleri, lezzetleri ve büyük ni'metleri ancak ikàbdır.

Menfaat ve faydayı ifâde eden وَلَهُـمْ deki ل lisân-ı hâl ile; “Amelinizin faydalı olan ücretini alınız!” diye yüzlerine gülüyor.

“Tatlı” mânâsını tazammun eden عَـذَابٌ lafzı, onların küfür ve ma'siyetleriyle istilzaz ettiklerini tezkîr ile, sanki lisân-ı hâl ile, “Tatlı amelinizin acısını çekin!” diye tevbih ediyor.