﴾ مَا حَوْلَهُ ﴿ dehşetin her dört taraftan ihâta eylediğine ve ziyâ ile cihât-ı sitteden hücum eden zararlardan tahaffuz etmek lüzumuna işârettir.

ذَهَبَ Bu kelime ile اَضَٓاءَتْ kelimesi arasındaki lüzum mes'elesi geçmiştir; oraya bakılsın.

﴾ ذَهَبَ اللّٰهُ ﴿ Zehâbın Allah’a isnâdı, iki cihetten recâ ve ümîdlerinin kesik olduğuna işârettir.

Birincisi: Âfet, semâvî olduğundan, def'i mümkün değildir.

İkincisi: O âfet, kusurlarının cezası olduğundan Cenâb-ı Hak’tan merhamet de recâ edilemez. Çünkü iptal-i hak için çalışan adam Haktan yardım ve merhamet taleb edemez.

بِنُورِهِـمْ ’deki harf-i cerr olan ب nur ve ziyânın bir daha avdet etmemesine işârettir. Çünkü ﴾ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِـمْ ﴿ ’in mânâsı, “Allah onların nurlarını götürmüştür.” Ma'lûmdur ki, Allah’ın aldığı birşeyi kimse reddedemez. نُورٌ ünvânı ise, sırat üstündeki hâllerini andırır. İhtisası ve hasrı ifâde eden نُورٌ ’un هُـمْ zamîrine olan izafesi, onların şiddet-i teessürlerine işârettir. Zîra halkın ateşleri yanarken bir insanın ateşi sönse, o insan çok müteessir olur.

﴾ وَتَرَكَهُـمْ فِى ظُـلُمَاتٍ لَا يُبْصِروُنَ ﴿ Harf-i atıf olan و onların iki zararı cem etmiş olduklarını ifâde ediyor.

Birisi, ziyâlarının selb edilip söndürülmesidir.

İkincisi ise, zulmetin onlara ilbas edilip giydirilmesidir.

تَرَكَ ünvânı ise, onlar rûhsuz bir ceset, içsiz bir kabuk hükmünde olduklarından, bu gibilerin hâli, onlardan alâkayı kesip bütün bütün terk edilmelerine delâlet eder.

فِى edatının ifâde ettiği zarfiyetten anlaşılır ki, zulmetin şiddetinden, onların nazarında herşey ademe gitmiş, yalnız zulmet kalmıştır. Onlar da, dehşetlerinden, o zulmeti kendilerine kabir yapmışlar ve içine girip gizlenmişlerdir.

ظُـلُمَاتٍ Bu kelimenin cem sîgasıyla zikri ise, gecenin karanlığıyla beraber bulutların zulmetinden, onların rûhlarında ye's ve havfın yerlerinde