İhtiyaç ve İstek Arasında

Markete ekmek ve yumurta almak için giriyoruz. Kasaya yaklaşırken tatlı reyonundaki bir kutu baklava dikkatimizi çekiyor. Akşam çayın yanında yemek üzere bir kutu alıyoruz. Etikette ikinci kutunun yarı fiyatına olduğunu görünce elimiz bir kez daha rafa uzanıyor.

Oysa ikinci kutu biraz önce aklımızda yoktu. Şimdi onu almamak, bir fırsatı kaçırmak gibi geliyor. Eve götürdüğümüzde ne kadarını yiyeceğimizi düşünmeden, indirimden ne kadar yararlanacağımızı hesaplıyoruz. Bir kutunun yeteceği alışverişte iki kutuya para ödüyoruz.

Nimete hürmet

İktisat Risalesi, Kur’ân’ın A‘râf sûresinin 31. âyetinde bildirdiği yeme, içme ve israftan sakınma ölçüsüyle başlar. Bediüzzaman, Birinci Nükte’de iktisadı nimete gösterilen saygıyla açıklar:

“İktisad ise, ni’mete karşı ticâretli bir ihtiramdır.” [1]

İhtiram, hürmet demektir. Bu hürmet, nimetten daha uzun süre faydalanmamıza da imkân verir. Soframıza gelen nimeti ihtiyacımız kadar kullanmak, artanı korumak ve ziyan etmemek, o nimete verdiğimiz kıymeti gösterir. Bediüzzaman bunu bir “şükr-ü manevî” sayar. [1] Şükür, böylece davranışımızda da karşılık bulur. Ekmeği çöpe atmamak, bize ekmek ihsan eden Rabbimizin ikramını gözetmektir.

Bir lokmanın lezzeti

İkinci Nükte’de insan bedeni bir saraya benzetilir. Tat alma duyusu bu sarayın kapıcısıdır. Gelen yiyecekler saraya sunulan hediyeler, ağızda duyulan hoş tat ise kapıcının bahşişi gibidir. Kapıcının görevi, sarayın ihtiyaçlarına hizmet etmektir.

Bediüzzaman bunun için iki lokmayı karşılaştırır. Biri peynir veya yumurta gibi besleyici bir yiyecekten, öteki baklavadandır. Temsilde baklava lokmasına ötekinin on katı bedel verilir. Üstad, ağızda “yarım dakika” süren bir lezzet farkının harcamayı ne kadar artırdığına dikkat çeker. [2] Kapıcının bahşişi, saraya gelen hediyenin bedelini aşmıştır.

İktisat Risalesi’ndeki iki lokma örneği.

Üçüncü Nükte, bu temsili şükür bakımından derinleştirir. Tat alma duyumuzla nimetlerin farklı lezzetlerini tanır, Cenâb-ı Hakk’ın ikramını hissederiz. Bediüzzaman burada “lezzeti şükür için istese” diyerek niyete dikkat çeker. Helâl dairesinde, israfa ve insanı minnet altına sokacak bir harcamaya girmeden, nimetin tadını bilerek yemek ve Rabbimize şükretmek esastır. [2]

Çayın yanında bir dilim baklavayı beğenmek de bu ölçü içinde yerini bulur. Kaç kişiye ikram edeceğimizi, bütçemizi ve ne kadarının yeneceğini gözetiriz. Kalabalık bir sofraya iki kutu gerekiyorsa indirimden yararlanırız. Bir kutu yetecekse, fiyatı düştü diye ikincisini almak için yeni gerekçeler aramamız gerekmez.

İsteğin ihtiyaç hâline gelmesi

Bazı isteklerimiz sık tekrarlandıkça hayatımızın vazgeçilmezleri arasına girer. Her alışverişte fazlasını almaya alıştığımızda, ihtiyacımızı karşılayan miktarı az bulmaya başlarız. Dördüncü Nükte’de, “hâcât-ı gayr-ı zarûriye”nin “hâcât-ı zarûriye” hükmüne geçmesinden söz edilir. [3] Yani gerekli olmayan bir şey, zamanla zorunlu bir ihtiyaç gibi kabul edilir.

Market örneğinde ikinci kutu bu geçişi fark etmemizi sağlıyor. Aynı şeyi kıyafet alırken veya yeni bir telefon modeliyle karşılaşırken de düşünebiliriz. Bir şeyi beğenmekle ona ihtiyaç duymak arasındaki farkı korumak, harcamamızı daha açık değerlendirmemize yardım eder.

Kanaat, elimizdeki nimetin kıymetini bilerek yeterli olanla memnun olabilmektir. Yedinci Nükte’de israfın insanı hırsa ve kanaatsizliğe sürüklediği, kanaatin ise çalışmaya şevk verdiği anlatılır. [3] İnsan helâl kazancını değerlendirir, çalışır ve imkânlarını geliştirir. Her yeni isteğini karşılayamadığı için elindekini değersiz saymaz.

İktisat ve cömertlik

İktisat, ikram edebileceğimiz imkânı korumamıza da yardım eder. Bediüzzaman’ın Beşinci Nükte’deki ifadesi açıktır:

“İktisad, izzet ve cömertliktir.” [4]

Aynı bölümde anlattığı bal hatırası bunu gösterir. Bediüzzaman, elindeki balı ölçülü kullanarak Şâban ve Ramazan boyunca hem kendisi yer hem de iftarda talebelerine ikram eder. Nimeti gözetmesi, ikramının devamını sağlar. [4] Tasarruf ettiğimiz bir miktarla bir başkasının ihtiyacını da karşılayabiliriz.

Markette ikinci kutuya uzandığımızda biraz durup düşünmek yeter: İndirim olmasaydı bunu yine alır mıydım? O akşam için bir kutu yetecekse ikincisini rafa bırakabiliriz. Eve götürdüğümüz nimeti ikram ederek, tadını duyarak ve onu veren Rabbimizi hatırlayarak yemek, soframızın kıymetini bilmektir.

Kaynaklar

[1] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, On Dokuzuncu Lem’a, İktisat Risalesi, Birinci Nükte.

[2] Aynı eser, İkinci ve Üçüncü Nükteler.

[3] Aynı eser, Dördüncü ve Yedinci Nükteler.

[4] Aynı eser, Beşinci Nükte.